Historie parochiekern Achtmaal

Van voor het jaar 1200 weten we heel weinig.
Achtmaal heeft waarschijnlijk tot de parochie Zundert – Nassau behoord en bestond voornamelijk uit bossen, heide en zandvlakte.

Hieronder vindt u een kopie van een onderzoek door derden:
Het meest omvangrijke deel van het onderzoek richtte zich op de voor- en ontginningsgeschiedenis van het aandachtsgebied.

Naast de bestaande, soms oude, literatuur en de nog aanwezige kennis (gesprekken), werd de aandacht vooral gericht op de openbare archieven.
Ook niet openbare archieven werden met toestemming van de rechthebbenden geraadpleegd.

In totaal stonden honderden meters archief ter beschikking.
De archieven, welke werden geraadpleegd, liggen verspreid over verschillende bewaarplaatsen.
Hieraan ligt voor een groot deel de rechtshistorische geschiedenis van de gemeente Zundert ten grondslag.

De oudste ontginningen binnen deze gemeente dateren van de 12e eeuw en vroeger.
Ze liggen in en nabij de huidige dorpskernen Achtmaal, Wernhout, Zundert en, Klein-Zundert.

1. De ontginningen waren omgeven door domeingronden van de hertog van Brabant en op het eind van de 12e eeuw had deze landsheer hier al delen in leen uitgegeven rond Wernhout, Achtmaal en Zundert.

2. Eind 12e begin l3e eeuw voerden zowel Brabant als Holland een expansie politiek.
Oude allodiale (eigen) bezittingen als Breda, Altena en Heusden kwamen hierbij in het gedrang.

3. Om hun bezittingen veilig te stellen waren de respectievelijke heren genoodzaakt partij te kiezen.
Zo koos de heer van Schoten, heer van Breda, de zijde van Brabant, door zijn allodium (vrij erfgoed) op te dragen aan de hertog.
In ruil hiervoor kreeg hij dit gebied, uitgebreid met een groot deel van westelijk Brabant, terug als leen.

Buiten deze transactie vielen uiteraard die gebieden welke al in leen waren uitgegeven waaronder Wernhout (met Achtmaal) en Zundert.
Deze 1e twee lenen, kenden hun eigen jurisdictie grenzen en hadden een eigen schepenbank.

Op het eind van de 12e eeuw waren daarom binnen de huidige gemeente Zundert drie heerlijkheden te onderscheiden, namelijk:
1. De heerlijkheid Wernhout met het oude Achtmaal.
De jurisdictiegrens liep over het oostelijk deel van Wallstein.

2. De heerlijkheid Zundert cq. Zundert-Hertog cq. Groot-Zundert met een enclave op de Waaienberg.

3. Zundert-Schoten waaronder de huidige bebouwde kom van Achtmaal, Klein-Zundert en alle Moeren.
Dit rechtsgebied ging Zundert-Nassau heten toen Engelbert van Nassau, door zijn huwelijk met Johanna van Polanen, in het bezit kwam van het land van Breda.

In 1294 in de maand oktober, werd er te Wernhout een akte opgemaakt over goederen. Hierbij was Gilbertus van Achtmaal als getuige.

Over het ontstaan van Achtmaal circuleren verschillende verhalen.
De eerste theorie beweert dat de naam Achtmaal in 2 delen kan worden gesplitst.
Acht zou betekenen, ban of rechtsmacht, (verbanning of vervolging.
Maal zou betekenen, Rechtsgebied, (Gerechtsplaats), dus zou de naam betekenen (De Rechtspraak).

De tweede theorie beweert dat Achtmaal oorspronkelijk “Dachmael” zou zijn geweest.
Dit wil zeggen, een stuk grond dat in een dag gemaaid kan worden.

In het jaar 1720, volgens een kohier (belastingregister), telde het belastinggebied Achtmaal, 78 huisgezinnen, bijna 400 mensen.

In 1820 stonden er in Achtmaal 69 huizen, met een zeer verspreide bewoning.
De beroepen die toen uitgeoefend werden, waren: 37 bouwmannen, 30 knechten, 25 arbeiders, 27 meiden, 2 rietdekkers, 2 bierbrouwers, 2 mandenmakers, 1 metselaar en een kleermaker.
Om de dorst te lessen waren er in die tijd 3 herbergen.
De herbergier combineerde in die tijd dit beroep altijd met nog een ander beroep.

In het jaar 1841 zou het inwonertal 699 zijn.

In 1862 telde Achtmaal 134 huisgezinnen met in totaal 800 bewoners.

In 1862 vond de gemeenschap van Achtmaal dat er een eigen kerk moest komen.
Voor die tijd moesten de Achtmaalse mensen in Zundert naar de kerk.
De afstand was een bezwaar, de wegen waren slecht en er was geen vervoer zoals een fiets of auto.
De bewoners woonden verspreid over het grondgebied.

Langzamerhand kwam er een dorpskom.
Het verlangen om in de eigen plaats naar de kerk te kunnen gaan werd daardoor steeds sterker.
Ook de bisschop van Breda, Mgr.van Hooijdonk, was een voorstander van de oprichting van een eigen parochie.

Vanuit Zundert kwam echter nogal wat verzet.
Door van Achtmaal een eigen parochie te maken, zou het aantal parochianen in Zundert verminderen en daardoor ook de inkomsten.

De bisschop wachtte tot de pastoor van Zundert was overleden om zijn plannen uit te voeren.
Ook speelde mee dat er binnen niet al te lange tijd een nieuwe openbare school in Achtmaal zou worden gevestigd.
De bisschop wees er op, dat het goed zou zijn, dat school en kerk zo dicht mogelijk bij elkaar geplaatst zouden worden.

Op 17 september 1862 werd Achtmaal een zelfstandige parochie.
Kapelaan de Bakker uit Zundert, werd per 1 oktober 1862, tot eerste pastoor van Achtmaal benoemd, zonder kerk en zonder pastorie.

Maar Achtmaal liet zich toen al van de goede kant zien.
De bevolking (134 huisgezinnen) bracht een bedrag bij elkaar van ƒ 3191,-.
Dit was bijna ƒ 24,- per gezin (in die tijd)!

Op 8 oktober 1862 werd een noodkerkje ingezegend.
Dit was in de schuur van Jan Tilborgs ingericht.
Dit is op de plaats waar nu de fam. Van Dijck-Jochems woont, van Lanschotstraat 2b.
Voorheen woonde hier de fam. v.Hasselt.

Op 10 okt. 1862 vond de eerste H.Mis plaats.
De mensen konden voortaan in de eigen plaats hun Godsdienstplichten vervullen en de zieken en stervenden konden door de pastoor naar behoren worden bijgestaan.

Op advies van de bisschop werd een patroonheilige gekozen die veel devotie in de kerk zou brengen (veel devotie, veel mensen, extra inkomsten).

De H. Cornelius werd de patroon en beschermheilige van de parochie.

H. Cornelius, 1981

Met een pastoor in hun midden was het nu mogelijk om aan de kinderen onderwijs in de Godsdienst te geven.
De zekerheid over de oprichting van een kerk was voor de gemeenteraad een reden te besluiten, om naast de openbare school in Zundert, een tweede school in de gemeente te vestigen en wel in Achtmaal.

De school startte op 1 november 1862 en werd tijdelijk ook ondergebracht bij Jan Tilborgs.
Een half jaar daarna kon worden begonnen met de bouw van de definitieve school.

Rond 1875 bezochten 93 jongens en meisjes de school.
Dit zijn lang niet alle kinderen.
Het schoolgaan was toen heel wat vrijblijvender dan tegenwoordig.

Pas vanaf 1900 geldt de leerplicht.
De oude school heeft meer dan 100 jaar dienst gedaan.
In 1975 werd een nieuwe school gebouwd.

Op 15 september 1863, aan de vooravond van de feestdag van de H. Cornelius, werd de nieuwe kerk ingezegend (architect P. Stoffers).

0ude kerk Achtmaal

 

Deze kerk werd gebouwd op een perceel mastbos, welke geschonken werd door een Antwerpse koopman, J. v/d Berg.
De pastoor had tijdelijk inwoning gehad bij Jan Mandemakers.

Oude dorpstraat

 

De uitgestrekte tuin kreeg de pastoor in bezit door ruil van eigen grond, waarop jaren lang de molen heeft gestaan.
De aanleg van de regelmatige dorpstraat maakte hij mogelijk door ruil en koop van verschillende percelen.

Oude pastorie

 

De eerste pastoor, Martinus de Bakker (1862-1883), is vooral bekend gebleven vanwege zijn strijd met de gemeente.
Hij vond dat de gemeente weinig deed voor Achtmaal, in het bijzonder voor de wegen.
Hij heeft niet meer mogen meemaken, dat de keiweg Zundert-Achtmaal-Nieuwmoer, werd aangelegd in 1894.
Zoals hij nu ligt, want deze weg moest langs het landgoed van burgemeester van de Wall (Walsteijn) komen.
Voorheen was de verbinding met Zundert, via de nu geheten Ostaaijensebaan en de van Lanschotstraat.

Pastoor de Bakker werd opgevolgd door pastoor Snoek (1883 – 1893)

Hierna kwam pastoor van Breugel (1893 – 1899).

Van 1899 – 1909 was Johannes van Genet pastoor.
Deze liet nieuwe banken plaatsten en het kerkelijke interieur verfraaien.

Pastoor Joannes van de Biesen (1909 – 1912) begon zijn pastoraat met een H.Missie en stimuleerde vooral de devotie tot O.L.Vrouw Van Altijddurende Bijstand.
Tot 1968 (verbouwing kerk) hing het Maria-schilderij boven het hoogaltaar.

Onder pastoor de Nijs (1912 – 1923) werd de openbare lagere school overgedragen aan het kerkbestuur.
Door de Lager Onderwijswet van 1920 werden het openbare en bijzondere onderwijs gelijk gesteld.
Het gevolg daarvan was, dat toen overal bijzondere scholen, d.w.z. in ons geval katholieke scholen verschenen.
Ook in de gemeente Zundert.
Voor Achtmaal betekende dit dat de lagere school door de gemeente werd overgedragen aan het kerkbestuur.

In 1921 vernielde een hevige storm het dak van de kerk en pastorie.

Achtmaal kerk en pastorie

 

Pastoor Jos. van Genk (1923 – 1944) heeft heel wat bouwactiviteiten ondernomen.
Toen de kerk in 1863 gebouwd werd, was het een vierhoekig gebouw.
In 1925 kon de praktisch nieuwe kerk, een nieuw priesterkoor, twee sacristieën, vernieuwing van dak en toren (architect P. van Bilsen) en een nieuwe kruisweg door Mgr. Hopmans worden geconsacreerd.

In 1926 werd elektrische verlichting aangebracht in de kerk, school en pastorie.

In 1930 werd een nieuwe pastorie gebouwd.

Het 75 jarige bestaan van de parochie in 1937 werd op grootse wijze gevierd.
Bij gebrek aan een harmonie, kwam de harmonie uit Schijf opdraven om klank en kleur te geven aan deze festiviteiten.
Het gevolg was dat Achtmaal dit op zijn fatsoen trok en heel snel zelf een harmonie had.

Pastoor van Horsigh was pastoor in Achtmaal van 1944 – 1963.

De naoorlogse jaren werden gebruikt voor het herstellen van de gebouwen.

Het H. Hartbeeld naast de kerk, herinnerde aan de viering van het 40-jarig priesterfeest van pastoor van Horsigh op 14 juni 1959.
Dit beeld is later door pastoor Verdurmen (1963 – 1988), vervangen voor een ander (groter) H. Hartbeeld.

In 1962 bestond de parochie 100 jaar.
Het was nog de tijd van het rijke Roomse leven.
s’Morgens een H. Mis met drie heren.
De mensen konden niet allemaal in de kerk.
s’Middags vond een groot defilé plaats van 18 verenigingen: fanfare, gidsen, voetbalvereniging, luchtbuksvereniging e.a.
De kerkelijke plechtigheden werden afgesloten met een plechtig lof.
Aan het eind van de dag was een receptie, toneel en operette door de schooljeugd.
De dag werd afgesloten met een groot vuurwerk.
Een prachtig feest waarbij de gehele Achtmaalse bevolking betrokken was.

Vanaf 1963 – 1988 stond de parochie onder leiding van pastoor Verdurmen.
Pastoor Verdurmen is het langst pastoor van Achtmaal geweest (25 jaar).

In 1968 werd de kerk verbouwd en vergroot.
Er werd aan beide zijden een vleugel aangebouwd zodat een kruiskerk ontstond (architect Schellekens uit Dongen).
Ook de restauratie van het H. Corneliusbeeld, dat afkomstig is uit Sprundel en in 1862 aan de kerk geschonken door de toenmalige parochianen, was opzienbarend.

H. Cornelius

 

5 Juni 1985 is het gouden priesterfeest van pastoor Verdurmen gevierd.

Op 15 maart 1988 was pastoor Verdurmen 25 jaar pastoor van Achtmaal.
30 april 1988 heeft hij afscheid genomen van de parochie.

Ondertussen was in de parochie een actie gehouden om een nieuwe pastoor te kunnen betalen.
Er was ƒ 20.000,- nodig.
De opbrengst van de actie was ƒ 32.000,-!

Op 17 juli 1988 werd pastoor van de Wijngaart geïnstalleerd als pastoor van Achtmaal.
Pastoor van de Wijngaart was pastoor van Achtmaal van 1988 – 1993.

In 1994 had de parochie geen eigen priester meer.
Pastorale werkster José Sas was in die periode pastor van nabijheid voor de parochies Wernhout, Klein-Zundert en Achtmaal. Pastor Sas woonde in Wernhout.
Voor pastorale taken werd een beroep gedaan op emeriti.

Op 29 oktober 1995 werd pater Wagenaars geïnstalleerd als priester voor de drie parochies.
Hij werd in zijn werk bijgestaan door pastor José Sas.
Pater Wagenaars woonde in de jaren dat hij pastoor was (tot 2001), in de pastorie van Achtmaal.
Tot begin 2008 woonde hij elders in ons dorp (Lepelstraat) en zolang hij kon, heeft hij regelmatig diensten verzorgd in de regio.
In 2008 is pater Wagenaars naar elders vertrokken, terug bij zijn familie.

Vanaf 1995 staat het kruisbeeld op “de Geest”, Achtmaalseweg, voorheen stond dit op de hoek tegenover café Den Thuur.

Kruisbeeld Achtmaalseweg

 

Tussen begin februari en eind maart 1997 is de binnenkant van de kerk opnieuw geschilderd.
Uit de Achtmaalse bevolking werd een werkgroep gevormd die samen met pater Wagenaars en het kerkbestuur meedacht hoe men aan de benodigde financiën ƒ 80.000,-) kon komen.
Besloten werd een loterij te houden met 700 loten á ƒ 150,- met een prijzenpot van ƒ 21.000,-.
Door de verkoop van 700 loten, door sponsoring en giften, door teruggeschonken prijzengeld en rente bank,
was de opbrengst in totaal ƒ 113.930,-!

Binnenkant kerk Achtmaal

 

Van 5 mei 2001 – 30 september 2006 was pastoor J. de Kort werkzaam in de parochies Wernhout, Kl.Zundert en Achtmaal. Pastoor de Kort woonde toen in de pastorie van Achtmaal.
Op 11 dec. 2006 vertrok pastoor de Kort naar parochie “de Bron” in de regio Woensdrecht.

Per 1 oktober 2006 is pastoor J. de Bont benoemd voor de parochies Achtmaal, Wernhout en Kl.Zundert.

In 2007 is de pastorietuin helemaal opgeknapt door vrijwilligers van Achtmaal.
De nieuwe aanplant werd geschonken door verschillende Achtmaalse boomkwekers!

Ook is in 2007, voor het eerst een kerstboom buiten bij de kerk geplaatst.

In 2008 is door een aantal vrijwilligers, een demontabele kerststal voor buiten gemaakt, het hout is geschonken door de plaatselijke houtzager, ook de bouten en moeren zijn geschonken.

Nieuwe kerststal Achtmaal

 

De beelden in de stal zijn door vrijwilligsters voorzien van een prachtige kleding.
Ook de schapen zijn door hen gemaakt en goed gelukt.

In 2010 is de kerststal groter gemaakt en zijn er de drie koningen bij gekomen.
De bouwers en de naaisters hadden het weer voor elkaar, dit kon echter niet zonder de volledige medewerking van de leverancier van het hout en de geleverde attributen.
Aan de oproep of er nog mensen waren die wat resten stof of gordijnen enz. over hadden is massaal gehoor gegeven.
Zodoende hadden de naaisters de keuze om er echt iets moois van te maken, zonder veel onkosten.

Op 7 mei 2011 heeft pastoor de Bont zijn 121/2 jarig priesterjubileum gevierd.
Per 1 augustus 2013 heeft hij onze regio verlaten, vanwege een benoeming in de regio Alphen-Gilze.
Pastoor de Bont woonde in de pastorie van Achtmaal.

Per 1 augustus 2013 is het nieuwe team onder leiding van Pastoor Frans Verheije in onze parochie begonnen. Samen met diaken Jan Foesenek, diaken Jan van Steenoven, pastoraal werker Gerard Damen en pastoraal werkster Liesbeth Verkade.

1 januari 2014 zijn we gefuseerd met Klein Zundert en Wernhout. en werd het parochie H. Drie-eenheid.

1 juni is de pastorie verhuurd aan de burgemeester Mevr. Poppe- de Looff.

1 november 2014 is het afscheids plein ingezegend door pastoor Verheije en diaken Jan van Steenoven. Ook de fanfare was hierbij aanwezig.

1 augustus 2015 heeft Liesbeth Verkade het pastorale team verlaten om met vervroegd pensioen te gaan.

1 augustus 2015 is pastoraal werker Wim van Reen het team komen versterken.

orgel     5 dec. 2015 is het nieuwe orgel in gebruik genomen. Dit is afkomstig van de parochie in Rilland.

1 maart 2016 heeft diaken Jan Foesenek de parochie verlaten en is in Breda aan de slag gegaan.

Dezelfde dag mochten we Rob van Sambeek verwelkomen als pastoraal werker voor de parochie.

Per 1 april 2016 is pastoraal werker Gerard Damen voor 100% aan het werk gegaan.

Per 1 feb. 2018 is pastoor Hans van Geel benoemd tot pastoor van de Regio Zundert en de Regio Rucphen.

Dezelfde datum is pastoor Frans Verheije vertrokken als pastoor.

1 nov. 2019 heeft Jan van Oers, emeriti pastor, afscheid genomen.